Cấu trúc Tốt

Fischer – Petrosian, Buenos Aires 1971. Hãy nhìn Tốt d5 của Đen. Đen không có Tốt nào ở cột c và cũng không có ở cột e, nên không bao giờ có Tốt nào bảo vệ được nó. Đó là Tốt Hậu cô lập. Với bên có nó, Tốt này mang lại không gian, và các quân của bên đó có được các cột mở bên cạnh nó cùng các ô nó kiểm soát, ở đây là c4 và e4. Sự hoạt động này chỉ có giá trị khi còn nhiều quân trên bàn, nên bên có Tốt giữ quân và tấn công. Bên kia làm ngược lại. Thứ nhất, phong tỏa: đặt một quân lên ô ngay trước Tốt, ở đây là d4, nơi không Tốt Đen nào có thể tấn công nó. Thứ hai, đổi quân: mỗi lần đổi, bên có Tốt lại bớt hoạt động, và cuối cùng Tốt chỉ còn là một điểm yếu, trói các quân Đen vào việc bảo vệ nó cho đến khi nó bị mất. Trong ván này Hậu đã được đổi khỏi bàn cờ, nên Đen có điểm yếu mà không có đòn tấn công.

Tượng ô đen của Đen bảo vệ các ô quanh Tốt cô lập. Hãy đề nghị đổi nó.

♗︎c5 đề nghị đổi quân, và sau ♖︎fe8, ♗︎xe7, ♖︎xe7, chiếc Tượng bảo vệ các ô đen của Đen đã biến mất. Từ đó có hai hệ quả. Mã Trắng có thể trụ lại ở c5, một ô đen mà chiếc Tượng cuối cùng của Đen không bao giờ chạm tới được. Còn chiếc Tượng cuối cùng ấy, ở e6, bị chính Tốt d5 của mình chắn đường, nên nó chỉ phòng thủ và không làm được gì khác. Fischer đổi thêm một cặp quân nữa, đưa các Xe vào theo các cột mở và thắng ván cờ.

Fischer – Bolbochan, Stockholm 1962. Tốt d6 của Đen là Tốt lạc hậu. Tốt e bên cạnh đã tiến lên e5 và Đen không có Tốt c, nên không Tốt nào có thể bảo vệ nó. Nó cũng không thể tiến lên, vì Trắng kiểm soát d5. Nó còn đứng trên một cột mà Trắng không có Tốt, nên Hậu và Xe của Trắng xếp hàng nhắm vào nó. Ô trước nó, d5, là một lỗ hổng: một ô mà không bao giờ có Tốt Đen nào kiểm soát được. Bên có Tốt lạc hậu muốn đẩy nó lên và đổi nó đi, hoặc ít nhất dùng quân để che lỗ hổng. Bên kia muốn đặt một quân vào lỗ hổng, tốt nhất là một Mã, vì không Tốt nào đuổi được nó đi. Vậy hãy đếm các quân Đen còn có thể tranh giành d5. Tượng ở e7 đi trên ô đen, còn d5 là ô trắng. Tượng còn lại của Đen đã bị đổi từ trước. Chỉ còn một quân: Mã ở b6.

Một quân Đen vẫn còn có thể tranh giành lỗ hổng. Hãy loại bỏ nó.

♗︎xb6 bỏ Tượng để đổi lấy quân duy nhất có thể tranh giành d5. Sau ♕︎xb6, ♘︎d5, Mã nhảy vào lỗ hổng và tấn công Hậu. Không Tốt nào đuổi được nó, và Đen không còn Mã hay Tượng ô trắng nào để đổi lấy nó, nên nó đứng vững ở đó. Nó mạnh hơn hẳn Tượng ở e7, vốn bị nhốt sau chính các Tốt d6 và e5 của mình. Vật chất cân bằng, nhưng Trắng có ưu thế lớn, và Fischer đã thắng ván cờ.

Fischer – Spassky, trận tranh ngôi Vô địch Thế giới 1972, ván 6. Các Tốt c5 và d5 của Đen là cặp Tốt treo: hai Tốt đứng cạnh nhau ở cột c và cột d, không có Tốt nào ở cột b hay cột e yểm trợ và không có Tốt Trắng nào đứng trước chúng. Với bên có chúng, cặp Tốt này kiểm soát bốn ô liền nhau, b4, c4, d4 và e4, và cho các quân không gian. Bên có chúng giữ quân trên bàn và chờ thời điểm đẩy một Tốt, để mở đường cho đòn tấn công hoặc tạo ra Tốt thông. Bên kia biết rằng chỉ có quân mới bảo vệ được hai Tốt này. Vì vậy bên đó tấn công chúng bằng quân và tìm cách buộc một Tốt phải bước lên. Khi đó Tốt bị bỏ lại phía sau thành Tốt lạc hậu, và ô trước nó là chỗ để phong tỏa. Ở đây Hậu và Xe của Trắng đã tấn công c5, còn Hậu, Mã và Xe của Đen đều bảo vệ nó. Tốt d5 chỉ có một quân bảo vệ là Tượng ở e6.

Tốt d5 có một quân bảo vệ. Hãy nhắm vào quân bảo vệ đó, và xem thứ gì đứng sau Tốt c5 trước khi chọn ô.

♘︎d4 tấn công Tượng ở e6, quân bảo vệ duy nhất của d5, và Tốt c5 không thể ăn Mã. Tốt này đứng giữa Hậu Trắng ở a3 và Hậu Đen ở e7: nếu nó ăn Mã, Hậu Trắng ăn Hậu Đen và Trắng hơn một Hậu đổi một Mã. Đen đưa Hậu về f8, và Fischer đổi Mã lấy Tượng ở e6. Sau đó ông tấn công d5 bằng Tốt e và buộc Tốt đó tiến lên d4. Tượng của ông đến c4, ô trước Tốt bị bỏ lại, và cặp Tốt treo không bao giờ di chuyển được nữa. Fischer thắng bằng một đòn tấn công nhắm vào Vua Đen.

Karpov – Van der Wiel, Brussels 1987. Trung tâm bị khóa bởi hai chuỗi Tốt. Chuỗi Tốt là một hàng Tốt nối nhau theo đường chéo, trong đó mỗi Tốt bảo vệ Tốt đứng trước nó. Chuỗi của Trắng chạy từ g2 lên d5, còn chuỗi của Đen chạy từ c7 lên f4. Các Tốt phía trước của chuỗi đều được một Tốt bảo vệ. Tốt đứng sau cùng, tức gốc chuỗi, thì không, nên chuỗi bị tấn công từ phía sau. Bạn dùng một nước phá Tốt, tức một nước đẩy Tốt tấn công Tốt đối phương, càng gần gốc chuỗi càng tốt. Chuỗi Tốt còn cho bạn biết nên chơi ở đâu. Nó hướng về một cánh của bàn cờ, và ở đó bạn có nhiều không gian hơn. Chuỗi của Trắng hướng về cánh Hậu, còn chuỗi của Đen hướng về cánh Vua. Trắng nên tấn công ở đâu?

Lasker – Capablanca, St Petersburg 1914. Thế cờ này cho thấy hai cấu trúc cùng lúc. Các Tốt c7 và c6 của Đen là Tốt chồng: hai Tốt cùng màu trên cùng một cột. Chúng xuất hiện khi Trắng đổi một Tượng lấy Mã ở c6 và Đen ăn lại bằng Tốt d. Mỗi bên cũng có một đa số Tốt, nghĩa là có nhiều Tốt hơn đối phương ở một cánh của bàn cờ. Trắng có bốn Tốt chống ba ở cánh Vua, còn Đen có bốn chống ba ở cánh Hậu. Đa số Tốt có mục đích tạo ra Tốt thông: một Tốt mà không Tốt đối phương nào còn ngăn được nữa, nên nó có thể chạy tới hàng cuối và phong Hậu. Hậu đã được đổi khỏi bàn cờ. Bên nào có thể tạo ra Tốt thông chỉ bằng các nước đi Tốt?

Hãy đếm số Tốt ở mỗi cánh của bàn cờ. Tốt dư của bạn nằm ở trung tâm: hãy cho đa số Tốt đó tiến lên.

Tốt e bước lên e4 và đa số Tốt bắt đầu lăn bánh. Botvinnik – Capablanca, AVRO 1938: Đen có ba Tốt chống hai ở cánh Hậu và sắp ăn được Tốt a4. Trắng có năm Tốt chống bốn từ cột d đến cột h, và Tốt dư ra là Tốt e, không có Tốt Đen nào đứng trước nó. Botvinnik bỏ mặc Tốt a. Sau ♕︎xa4, ông lại đẩy Tốt e và đưa Tốt f lên bên cạnh. Tám nước sau, một Tốt Trắng đứng ở e6, là Tốt thông và chỉ còn hai bước nữa là phong Hậu.

Cùng ván cờ đó, chín nước sau. Đa số Tốt đã làm xong việc của mình: Tốt e6 là Tốt thông, vì không Tốt Đen nào đứng trước nó hay có thể ăn nó trên đường đi. Đen hơn một Tốt, nhưng điều đó chẳng giúp được gì. Hậu và một Mã của Đen ở xa tận cánh Hậu, nơi chúng đã ăn Tốt đó, và chỉ còn Vua cùng Mã kia để ngăn Tốt e6. Botvinnik phá tan hàng phòng thủ đó bằng một đòn thí quân, Tốt tiến tới e7, và Capablanca xin thua vì không thể ngăn nó phong Hậu. Đây là cách dùng đa số Tốt: đếm số Tốt ở mỗi cánh của bàn cờ, tìm cánh mà bạn có nhiều hơn, và đẩy các Tốt đó lên cho đến khi một Tốt thành Tốt thông. Hãy làm điều đó trước khi đa số Tốt của đối phương làm được như vậy.