Piyon Yapıları

Fischer – Petrosian, Buenos Aires 1971. Siyah'ın d5'teki piyonuna bak. Siyah'ın c-dikeyinde de e-dikeyinde de piyonu yok, bu yüzden onu hiçbir piyon asla koruyamaz. Bu bir izole vezir piyonudur. Ona sahip olan taraf için piyon alan kazandırır; taşlar da yanındaki açık dikeyleri ve piyonun kontrol ettiği kareleri, burada c4 ve e4'ü kullanır. Bu aktivite ancak tahtada çok taş varken bir şeye değer, bu yüzden sahibi taşları tahtada tutar ve saldırır. Diğer taraf bunun tersini yapar. Birincisi, abluka: piyonun önündeki kareye, burada d4'e, yani hiçbir siyah piyonun asla saldıramayacağı bir kareye bir taş koy. İkincisi, taş değiş: her değişimle piyonun sahibinin aktivitesi azalır ve sonunda piyon, kaybedilene kadar Siyah'ın taşlarını kendi savunmasıyla meşgul eden bir zayıflıktan ibaret kalır. Bu oyunda vezirler zaten tahtadan çıkmış, bu yüzden Siyah'ta saldırı yok, yalnızca zayıflık var.

Siyah'ın koyu kareli fili izole piyonun çevresindeki kareleri kontrol ediyor. Onun değişimini teklif et.

♗︎c5 değişimi teklif eder ve ♖︎fe8, ♗︎xe7, ♖︎xe7'den sonra Siyah'ın koyu karelerini koruyan fil gitmiştir. Bundan iki şey çıkar. Beyaz'ın atı c5'e, Siyah'ın son filinin asla dokunamayacağı bir koyu kareye yerleşebilir. Ve e6'daki o son fil, d5'teki kendi piyonu tarafından engellenir; bu yüzden savunur ve başka hiçbir şey yapmaz. Fischer bir taş çifti daha değişti, kalelerini açık dikeyler üzerinden oyuna soktu ve oyunu kazandı.

Fischer – Bolbochan, Stockholm 1962. Siyah'ın d6'daki piyonu bir geri piyondur. Yanındaki e-piyonu e5'e ilerlemiş ve Siyah'ın c-piyonu yok, bu yüzden onu hiçbir piyon koruyamaz. İleri de gidemez, çünkü d5'i Beyaz kontrol ediyor. Ayrıca Beyaz'ın piyonu olmayan bir dikeyde duruyor, bu yüzden Beyaz'ın veziri ve kalesi ona karşı dizilmiş durumda. Önündeki kare, d5, bir deliktir: hiçbir siyah piyonun asla koruyamayacağı bir kare. Geri piyonu olan taraf onu sürüp değişmek ya da en azından deliği taşlarla kontrol etmek ister. Diğer taraf deliğe bir taş, en iyisi bir at yerleştirmek ister, çünkü onu hiçbir piyon kovamaz. O hâlde d5 için hâlâ savaşabilecek siyah taşları say. e7'deki fil koyu karelerde hareket eder, d5 ise açık bir karedir. Siyah diğer filini zaten değişti. Geriye tek taş kalıyor: b6'daki at.

Bir siyah taş hâlâ delik için savaşabilir. Onu ortadan kaldır.

♗︎xb6, d5 için savaşabilecek tek taşa karşılık fili verir. ♕︎xb6, ♘︎d5'ten sonra at deliğe iner ve vezire saldırır. Onu hiçbir piyon kovamaz ve Siyah'ın onunla değişebileceği ne bir atı ne de açık kareli bir fili kaldı, bu yüzden orada kalır. e7'deki filden çok daha güçlüdür; o fil d6 ve e5'teki kendi piyonlarının arkasında hapsolmuştur. Materyal eşit, ama Beyaz'ın büyük bir üstünlüğü var ve Fischer oyunu kazandı.

Fischer – Spassky, Dünya Şampiyonası 1972, 6. oyun. Siyah'ın c5 ve d5'teki piyonları asılı piyonlardır: c- ve d-dikeylerinde yan yana duran, onları destekleyecek b- ya da e-dikeyinde bir piyonu olmayan ve önlerinde beyaz piyon bulunmayan iki piyon. Onlara sahip olan taraf için bu piyonlar art arda dört kareyi, b4, c4, d4 ve e4'ü kontrol eder ve taşlara alan verir. Sahibi taşları tahtada tutar ve piyonlardan birini sürmek için doğru anı bekler; bu sürüş saldırı için konumu açar ya da bir geçer piyon yaratır. Diğer taraf bu piyonları yalnızca taşların savunabileceğini bilir. Bu yüzden onlara taşlarla saldırır ve birini ileri adım atmaya zorlamaya çalışır. O zaman geride kalan piyon geri piyon olur ve önündeki kare abluka için bir yerdir. Burada Beyaz'ın veziri ve kalesi zaten c5'e saldırıyor; Siyah'ın veziri, atı ve kalesi de onu savunuyor. d5'teki piyonun tek bir koruyucusu var: e6'daki fil.

d5 piyonunun tek bir koruyucusu var. O koruyucunun peşine düş ve kareyi seçmeden önce c5 piyonunun arkasında ne durduğuna bak.

♘︎d4, d5'in tek koruyucusu olan e6'daki file saldırır ve c5 piyonu atı alamaz. Piyon, Beyaz'ın a3'teki veziri ile Siyah'ın e7'deki veziri arasında duruyor: alırsa Beyaz'ın veziri siyah veziri alır ve Beyaz bir at karşılığında bir vezir önde olur. Siyah vezirini f8'e çekti, Fischer de atını e6'daki fille değişti. Ardından e-piyonuyla d5'e saldırdı ve piyonu d4'e ilerlemeye zorladı. Fili, geride kalan piyonun önündeki kare olan c4'e gitti ve asılı piyonlar bir daha hiç kıpırdamadı. Fischer şaha saldırıyla kazandı.

Karpov – Van der Wiel, Brüksel 1987. Merkez iki piyon zinciriyle kilitlenmiş. Piyon zinciri, her piyonun önündekini koruduğu çapraz bir piyon dizisidir. Beyaz'ın zinciri g2'den d5'e, Siyah'ınki c7'den f4'e uzanır. Bir zincirin öndeki piyonlarının hepsi bir piyon tarafından korunur. Arkadaki piyon, yani taban, korunmaz; bu yüzden bir zincire arkadan saldırılır. Bunun için tabana olabildiğince yakın bir piyon kırılması kullanırsın: rakip bir piyona saldıran bir piyon sürüşü. Zincir sana nerede oynayacağını da söyler. Tahtanın bir tarafını gösterir ve orada daha fazla alanın olur. Beyaz'ın zinciri vezir kanadını, Siyah'ınki şah kanadını gösterir. Beyaz nereye vurmalı?

Lasker – Capablanca, St. Petersburg 1914. Bu konum aynı anda iki yapı gösteriyor. Siyah'ın c7 ve c6'daki piyonları ikili piyonlardır: aynı dikeyde aynı renkten iki piyon. Beyaz filini c6'daki atla değiştiğinde ve Siyah d-piyonuyla geri aldığında ortaya çıktılar. Her iki tarafın ayrıca bir piyon çoğunluğu var; bu, tahtanın bir tarafında rakipten daha fazla piyona sahip olmak demektir. Beyaz'ın şah kanadında üçe karşı dört piyonu, Siyah'ın da vezir kanadında üçe karşı dört piyonu var. Çoğunluğun amacı bir geçer piyon yaratmaktır: hiçbir rakip piyonun artık durduramayacağı, böylece son yataya koşup vezir olabilecek bir piyon. Vezirler zaten tahtadan çıkmış. Hangi taraf yalnızca piyon hamleleriyle bir geçer piyon yaratabilir?

Tahtanın her iki tarafındaki piyonları say. Fazladan piyonun merkezde: o çoğunluğu harekete geçir.

e-piyonu e4'e ilerler ve çoğunluk yürümeye başlar. Botvinnik – Capablanca, AVRO 1938: Siyah'ın vezir kanadında ikiye karşı üç piyonu var ve a4'teki piyonu kazanmak üzere. Beyaz'ın d-dikeyinden h-dikeyine kadar dörde karşı beş piyonu var ve fazladan olan, önünde siyah piyon bulunmayan e-piyonudur. Botvinnik a-piyonunu bıraktı. ♕︎xa4'ten sonra e-piyonunu yine sürdü ve f-piyonunu yanına getirdi. Sekiz hamle sonra e6'da bir beyaz piyon duruyordu: geçer ve vezir olmaya iki adım uzakta.

Aynı oyun, dokuz hamle sonra. Çoğunluk işini yaptı: e6'daki piyon bir geçer piyondur, çünkü önünde siyah piyon yok ve ilerlerken onu alabilecek bir siyah piyon da yok. Siyah bir piyon önde, ama bunun hiçbir faydası yok. Siyah'ın veziri ve atlarından biri, o piyonu kazandıkları vezir kanadında çok uzakta; e6'daki piyonu durdurmak için yalnızca şah ve diğer at kaldı. Botvinnik bu savunmayı bir fedayla deldi, piyon e7'ye ulaştı ve Capablanca, piyonun vezir olmasını engelleyemeyeceği için terk etti. Bir çoğunluk işte böyle kullanılır: tahtanın her iki tarafındaki piyonları say, daha fazla piyonun olduğu tarafı bul ve biri geçer olana kadar o piyonları sür. Bunu rakibinin çoğunluğu aynısını yapmadan önce yap.